Overleden Willem G. van Maanen was 'een slaaf van de vorst der duisternis'

Rotterdam, donderdag – Op 91-jarige leeftijd overleed vorige week vrijdag de schrijven Willem G. van Maanen. Pas deze week kwamen de kranten met necrologieën. In geen daarvan werd gerefereerd aan het incident dat zich met kerstmis 1977 rond Van Maanen afspeelde. Ik berichtte daarover in Het Vrije Volk; het verhaal is ook opgenomen in Schrijvers op de rand van ’80 (Amsterdam, 1979) waaruit ik het nu overtik, het is toch komkommertijd.

’n Kogel met kerstmis

‘Ze verwarren je met je romanfiguren,’ zegt Willem G. van Maanen ontdaan. In 1954 schreef hij De onrustzaaier, nu gaat hij in zijn woonplaats Putten op de Veluwe zelf voor onrustzaaier door, en dat is van alles wat hem eind 1977 naar het hoofd geslingerd werd, nog de minst erge aantijging. De SGP-er Bloed noemde de schrijver in een gemeenteraadsvergadering onder meer ‘een slaaf van de vorst der duisternis’ en ‘een vijand van God’. In dreigbrieven werd Van Maanen uitgemaakt voor judas, marxist, fascist. Anonieme opbellers beloofden korte metten met hem te zullen maken als hij niet binnen drie maanden zou opkrassen.

Hoogtepunt van de dorpsrel die begon met een interview in het Veluws Dagblad (waarin Van Maanen onder de kop ‘De kerk heeft de mensen weerloos gemaakt’ zei dat de gereformeerde bond van de hervormde gemeente in Putten in de oorlog gehoorzaamheid aan de Duitse bezetter predikte), was de kogel die op de avond van tweede kerstdag door de serre van Van Maanens woning vloog. Deze verraste zelfs groepscommandant Klein van de rijkspolitie, die het onderzoek in de zaak leidde. Ja, een steen door de ruit had hij wel verwacht, maar dit… Hij zei: ‘Het is het gevolg van hetgeen over de affaire geschreven is in de pers. Ik kom zelf uit een journalistieke familie, dus ik weet er alles van.’ Hij pleitte er dan ook voor om de beschieting niet aan de grote klok te hangen: ‘Er moest maar weer eens een gek zijn die op een idee wordt gebracht.’

Vanwaar die opwinding in Putten, het anders zo rustige dorpje in Gelderland, waar de kerkgang tot de eerste levensbehoeften behoort?

Vanwege een boek dat ten tijde van de rel nog niet was verschenen en een televisiefilm die toen nog niet was uitgezonden. Beide hebben het oorlogsdrama van Putten tot onderwerp. Ter vergelding van een mislukte aanslag op Duitse militairen op 30 september 1944 namen de bezetters zeshonderd mannelijke inwoners van Putten gevangen en maakten zij het dorp op 2 oktober 1944 vrijwel met de grond gelijk. Slechts enkele Puttenaren keerden na de oorlog uit de concentratiekampen terug.

Samen met een team van de Vara-televisie werkte Willem van Maanen aan de film die aanvankelijk op tweede kerstdag zou worden uitgezonden. Na bemiddeling van de commissaris van de koningin in Gelderland zag de Vara van uitzending op dat tijdstip af, hoewel de adjunct-directeur van de Vara-televisie, Ben Elkerbout, nog tegensputterde dat het programma juist met kerstmis op het scherm moest komen.

Programmamaker Henk de By zei dat het ’t meest christelijke programma was dat de Vara ooit had gemaakt. Desondanks werd de uitzending uitgesteld tot 30 december.

Een inderhaast opgericht Comité Noodkreet wendde zich in een open brief tot de voorzitter van de Vara, André Kloos, onder het motto: ‘Spaar uw medemensen nieuw zinloos leed, laat uw film over Putten niet zien op de TV.’

Op basis van de televisiefilm stelden Van Maanen en zijn collega Koos Groen het boekje Putten op de Veluwe samen. Aan de hand van bewaard gebleven preken en gesprekken met getuigen kwam Willem van Maanen tot de conclusie dat vanaf de kansen te veel werd opgeroepen tot gehoorzaamheid aan het Duitse gezag. Bovendien zou de kerk de nabestaanden totaal niet geestelijk hebben gesteund.

Nadat Van Maanen in het Veluws Dagblad deze conclusies had openbaar gemaakt, barstte de bom in de kerkelijke gemeente. Het Puttens Nieuwsblad berichtte nog vrijwel uitsluitend over deze zaak en gaf onder de kop ‘Eenzijdige visie over [sic] smartelijk gebeuren’ een breedvoerig verslag van de raadsvergadering waarin Van Maanen publiekelijk veroordeeld werd. Ook de schrijver van het interview in het Veluws Dagblad werd aangevallen. Deze wijdde zich geschrokken aan een zeer negatieve recensie van het boek. ‘Van Maanen faalde jammerlijk’, luidde de kop: de journalist kon zijn handen in onschuld wassen.

Van de kant van de hervormde gemeente werd erop aangedrongen niet te veel ophef van de affaire te maken. De scriba van de centrale kerkeraad, postkantoordirecteur C. Schumacher, zei dat in tegenstelling tot wat Van Maanen beweerde, de kerk de mens juist zeer weerbaar maakt.

‘In de oorlog zaten de boerderijen hier vol onderduikers. Dat is niet in brede kring bekend, omdat de Puttenaren de publiciteit niet zoeken. Door te zeggen dat de kerk de mensen weerloos maakte, haalt meneer Van Maanen het vuur onder de nagels [sic] van de gelovigen vandaan.’

Ik vroeg of hij de kerkgangers onder zulke omstandigheden in staat achtte om op de woning van de schrijver te schieten. ‘Dat is het juiste antwoord niet, zeker niet vanuit de kerk,’ zei hij vroom. ‘Bij mijn weten is dat ook niet gebeurd.’ Nadat ik hem heb ingelicht over het gebeurde op tweede kerstdag: ‘Dat is bijzonder vervelend. Tja, ik heb wel mensen gesproken die oververhit waren.’

Willem van Maanen heeft zich niets van de bedreigingen aangetrokken. De film kwam op TV, het boek in de winkel en de schrijver bleef in Putten wonen. Wel kreeg zijn huis, temidden van de het dorp omringende bossen, op de avond van de uitzending extra politiebewaking. De agressiviteit in de gemeenteraad noemde hij verbijsterend. ‘Verdorie nog aan toe, het zijn wolven, al die mensen. Die vervloekingen vind ik het ergste. Het groeit uit tot een waanzinnige proportie,’ zei hij. Groepscommandant Klein zei dat de zaak nuchter bekeken moest worden. Hij zag de beschieting meer als baldadigheid. Wat de dader, als deze eventueel nog wordt gepakt, ten laste kan worden gelegd? ‘Vernieling is het wel,’ aldus de wakkere politieman. ‘Er zijn twee ruitjes stuk.’

Dat gebeurde vijfendertig jaar geleden in Nederland.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s